Autor: Marcela Jankowska
Marek Tatała, prezes Fundacji Wolności Gospodarczej, wziął udział w panelu eCornell poświęconym roli społeczeństwa obywatelskiego w obronie demokracji. Dyskusja odbyła się w ramach cyklu Cornell Keynotes organizowanego przez Cornell Center on Democracy.
Panel zatytułowany „Poland’s Civil Society, Electoral Strategies, and Institutional Levers” dotyczył polskich doświadczeń z osłabianiem demokratycznych instytucji, mobilizacji obywateli oraz strategii, które pomogły demokratycznej opozycji wygrać wybory parlamentarne w 2023 roku.
W debacie, obok Marka Tatały, wzięli udział prof. Mikołaj Cześnik z Uniwersytetu SWPS, Michał Wawrykiewicz, poseł do Parlamentu Europejskiego, oraz Dominika Lasota, aktywistka klimatyczna.
KILKA LIST ZAMIAST JEDNEJ
Jednym z głównych tematów rozmowy była próba odpowiedzi na pytanie, jak skutecznie przeciwdziałać erozji demokracji. Paneliści analizowali fenomen rekordowej frekwencji wyborczej w 2023 roku, która przekroczyła 74%, oraz strategie, które pozwoliły szerokiej demokratycznej opozycji przejąć władzę po ośmiu latach rządów Zjednoczonej Prawicy.
Marek Tatała zwrócił uwagę, że brak jednej listy wyborczej nie musiał być błędem. Jego zdaniem istnienie kilku bloków – od centroprawicy po centrolewicę – dało wyborcom realny wybór, co przy ogromnych emocjach towarzyszących wyborom mogło przełożyć się na wyższą mobilizację.
NGO I POLITYCY: POTRZEBNY DIALOG, NIE IZOLACJA
Prezes FWG odniósł się również do relacji między organizacjami pozarządowymi a politykami. Podkreślił, że w warunkach walki o rządy prawa całkowite odcinanie się NGO od świata polityki byłoby błędną strategią.
„Ważne jest znalezienie właściwej równowagi między byciem zbyt blisko polityków a unikaniem rozmów z nimi w ogóle. W polskiej sytuacji politycznej strategia braku dialogu z politykami byłaby błędna” – zauważył Tatała.
W dyskusji przypomniano także o aktywności środowiska biznesowego, które w 2023 roku wspierało proeuropejskie partie polityczne oraz kampanie prowadzone przez organizacje pozarządowe.
Michał Wawrykiewicz zwrócił uwagę, że współpraca między organizacjami pozarządowymi a opozycją była naturalna, ponieważ obie strony przez lata wspólnie protestowały w obronie praworządności. Podkreślił również, że politycy często korzystali z wiedzy i doświadczenia ekspertów oraz aktywistów, zwłaszcza w sprawach dotyczących sądownictwa i rządów prawa.
REFERENDUM JAKO BŁĄD PiS I ŹRÓDŁO OBYWATELSKIEJ ENERGII
Jednym z ważnych wątków debaty była rola referendum z 2023 roku. Rozmówcy wskazywali, że próba wykorzystania go jako narzędzia politycznej mobilizacji na rzecz obozu rządzącego spotkała się ze skuteczną odpowiedzią społeczeństwa obywatelskiego.
Bojkot referendum ograniczył skuteczność tego mechanizmu, a jednocześnie wzmocnił wśród wyborców poczucie sprawczości przed właściwymi wyborami parlamentarnymi.
„Błędem Prawa i Sprawiedliwości w 2023 roku było połączenie referendum z wyborami. Skuteczny bojkot referendum dał obywatelom energię do tego, by pójść i zagłosować na polityków mogących obronić liberalną demokrację w Polsce” – ocenił Tatała.
PO ZWYCIĘSTWIE ZACZYNA SIĘ TRUDNIEJSZY ETAP
W debacie zwrócono uwagę, że zwycięstwo wyborcze nie oznacza automatycznej odbudowy demokracji. Proces przywracania rządów prawa jest długi i skomplikowany, zwłaszcza w warunkach głębokich podziałów politycznych oraz blokad instytucjonalnych, takich jak prezydenckie weto.
Rozmówcy podkreślali również rosnącą niecierpliwość wyborców, wzmacnianą przez media społecznościowe i kulturę natychmiastowości.
„Problem polega na tym, że wyborcy są dziś znacznie bardziej niecierpliwi. Media społecznościowe i rozwój cyfryzacji – jak Netflix czy Uber – sprawiły, że ludzie zaczęli myśleć o polityce w ten sam sposób: że system prawny w kraju można zmienić jednym kliknięciem w kilka dni” – zauważył Tatała.
W tym kontekście pojawiła się także krytyka obecnej koalicji rządzącej. Wskazywano, że od początku brakowało jej spójnego, szczegółowego programu, a jej głównym spoiwem pozostawał sprzeciw wobec PiS. Zdaniem Tatały rządzący powinni aktywniej kształtować opinię publiczną, zamiast jedynie reagować na populistyczne narracje.
Szczególnie dotyczy to kwestii migracji.
„Błędem rządzących polityków jest to, że nie pokazują pozytywnej historii o imigracji i tego, co wydarzyło się w Polsce. Rolą rządu powinno być kształtowanie opinii publicznej, a nie tylko kopiowanie retoryki prawicowych populistów” – stwierdził prezes FWG.
OD WIELKIEJ MOBILIZACJI DO ODBUDOWY DEMOKRACJI
W dyskusji mocno wybrzmiała teza, że determinacja i zaangażowanie obywateli były jednymi z decydujących czynników zmiany politycznej w 2023 roku. Jednocześnie polskie doświadczenie pokazuje, że samo zwycięstwo wyborcze to dopiero początek długiej drogi ku odbudowie instytucji, rządów prawa i zaufania obywateli do państwa.
Lekcja z Polski może być ważna także dla innych państw mierzących się z demokratycznym regressem: społeczeństwo obywatelskie, niezależne organizacje, eksperci, biznes i odpowiedzialni politycy mogą odegrać kluczową rolę w obronie liberalnej demokracji.
Zachęcamy do obejrzenia całej dyskusji:
Gospodarka Węgier pod presją. Tatała o lekcji z rządów Orbána