Autor: Marcela Jankowska
Koncentracja władzy, osłabienie niezależnych instytucji, przejęcie mediów i klientelistyczny model gospodarki stały się dla Węgier źródłem coraz poważniejszych problemów.
W najnowszym wideofelietonie „Gospodarka Węgier pod presją” Marek Tatała analizuje polityczne i gospodarcze skutki rządów Orbána. Pokazuje, jak kraj, który po 1989 r. był jednym z liderów transformacji w Europie Środkowej, zaczął tracić swój potencjał rozwojowy.
ZMARNOWANY POTENCJAŁ
W pierwszych latach po upadku komunizmu Węgry były dla Polski ważnym punktem odniesienia. Przyciągały zagranicznych inwestorów, dynamicznie rozwijały przemysł i korzystały z otwarcia na kapitał z Zachodu. Z czasem jednak model rozwoju zaczął się zmieniać.
Pod rządami Viktora Orbána Węgry przeszły od roli regionalnego lidera transformacji do pozycji jednego z najsłabszych ogniw gospodarczych w Europie Środkowej. Coraz większe znaczenie zaczęły mieć nie konkurencja, innowacyjność i stabilne reguły gry, lecz relacje z władzą, dostęp do państwowych zasobów i polityczna lojalność.
OD LIBERAŁÓW DO NIELIBERALNEJ DEMOKRACJI
Przemiana Węgier wiązała się z głęboką ewolucją ideową Fideszu. Ugrupowanie, które w latach 80. wyrastało z klasycznie liberalnego ruchu na rzecz otwartego społeczeństwa i wolnego rynku, z czasem stało się partią budującą model nieliberalnej demokracji.
Punktem przełomowym był rok 2010, gdy Viktor Orbán, korzystając z rozczarowania społeczeństwa poprzednimi rządami, zdobył większość konstytucyjną. Dało mu to możliwość konsekwentnego przebudowywania państwa: podporządkowania wymiaru sprawiedliwości, zmiany ordynacji wyborczej na korzystną dla rządzących oraz przejęcia kontroli nad dużą częścią mediów, często poprzez lojalnych wobec władzy oligarchów.
KAPITALIZM POLITYCZNYCH POWIĄZAŃ
Bálint Magyar opisywał ten ustrój jako postkomunistyczne państwo mafijne. W takim systemie realna władza nie ogranicza się do klasycznej partii politycznej, ale obejmuje cały układ polityczno-biznesowy powiązany z rządzącymi.
W gospodarce oznaczało to stopniowe wypieranie reguł wolnorynkowej konkurencji przez klientelistyczny „kapitalizm kolesiów” (z ang. crony capitalism). Sukces przedsiębiorstwa coraz częściej zależał nie od jakości, innowacyjności czy efektywności, ale od lojalności wobec władzy i dostępu do zamówień publicznych.
CENA KONCENTRACJI WŁADZY I REGULACJI
Jak pokazuje raport Fundacji Przyjazny Kraj i SpotData, Węgry ponoszą dziś wysokie koszty przyjętego modelu polityczno-gospodarczego. Produkcja przemysłowa, zamiast rosnąć, od 2019 r. skurczyła się o kilka procent, podczas gdy w Polsce wyraźnie wzrosła. W tym samym czasie Węgry zmagały się z najwyższą inflacją w regionie. Uderzyło to w realne dochody mieszkańców i podważyło zaufanie do krajowej waluty.
Polityka „walki o suwerenność” doprowadziła również do zamrożenia znacznej części środków z Unii Europejskiej. Jednocześnie państwo zwiększyło zależność od rosyjskich surowców energetycznych i chińskiego kapitału, przez co gospodarka stała się bardziej podatna na zewnętrzne kryzysy.
LEKCJA Z WĘGIER
Johan Norberg, analizując ten model w raporcie dla Cato Institute, opisuje Węgry Orbána jako ostrzeżenie przed skutkami skoncentrowania władzy wykonawczej, klientelistycznego kapitalizmu oraz systematycznego osłabiania rządów prawa. To przestroga przed przekonaniem, że polityczna kontrola może zastąpić konkurencję, stabilne instytucje i zaufanie.
Przegrana Fideszu po szesnastu latach i zwycięstwo opozycyjnej partii TISZA Pétera Magyara pokazują, że nawet silnie scentralizowany system może się załamać, gdy narracja o nieliberalnym sukcesie zaczyna rozmijać się z codziennym doświadczeniem społecznym: drożyzną, brakiem perspektyw i poczuciem zablokowanej mobilności społecznej.
„Gospodarki nie buduje się polityczną lojalnością i suwerennością na pokaz – buduje się ją konkurencją, przedsiębiorczością, inwestycjami, stabilnym prawem i zaufaniem” – podkreśla Marek Tatała.
Obejrzyj najnowszy wideofelieton „Gospodarka Węgier pod presją”:
Więcej w analizach:
„Koniec Orbanomiki: od lidera do outsidera. Lekcje dla Polski z węgierskiej stagnacji” (Fundacja Przyjazny Kraj i SpotData) TUTAJ >>
„How Viktor Orbán’s Hungary Eroded the Rule of Law and Free Markets” (Johan Norberg, Cato Institute) TUTAJ>>
Czas na doroślizm. Tatała na panelu eksperckim Projektu 27